Ve­ri­ kl: 5:00
Sta­ur ┌rk. Skřj. m/s Vindst. Hiti
ReykjavÝk 0,0 2 A 7,6░
Stykkishˇlmur 0,0 2 ASA 6,5░
BolungarvÝk 0,0 3 SSV 10,0░
Akureyri 0,0 1 SV 7,5░
Raufarh÷fn 0,0 4 SV 5,0░
Egilsst.flugv. 0,0 1 SA 3,7░
Dalatangi 0,0 4 NNV 9,8░
Keflav.flugv. 2 A 5,6░

K÷nnun
Ţmsar upplřsingar
Rau­u svŠ­in ß kortinu hafa fram undir ■etta ßtt vi­ fˇlksfŠkkun a­ strÝ­a
Rau­u svŠ­in ß kortinu hafa fram undir ■etta ßtt vi­ fˇlksfŠkkun a­ strÝ­a

Byggðastofnun kynnir skýrsluna "Samantekt um stöðu byggða á Íslandi sem hafa búið við viðvarandi fólksfækkunundanfarin ár."

 

Í skýrslunni vegur umfjöllun um samgöngur og samgönmgumál nokkuð, en í formála skýrslunnar segir:  "´´I köflum um landshluta  er stutt kynning á svæðinu. Því næst er fjallað  um búsetuþætti í víðum skilningi, þó svo atvinnumálum sé gert mjög hátt undir höfði, enda er  trygg atvinna nauðsynleg forsenda búsetu, þótt fleiri þættir vegi einnig þungt. Kafla um atvinnulíf er síðan skipt í nokkra undirkafla. Sjávarútvegur fær víða talsvert vægi, enda eru margar sjávarbyggðir á því svæði sem hér um ræðir og flest þeirra 15 fyrirtækja sem heimsótt voru eru sjávarútvegsfyrirtæki. Þá er undirkafli

um landbúnað, þjónustu, iðnað og rannsóknir. Kafli um velferðarmál og samfélag fjallar um heilbrigðis­ og félagsþjónustu, opinbera þjónustu, húsnæðismál og málefni innflytjenda. Þá er kafli um umhverfi og undir honum eru m.a. orkumál og samgöngur. Þá eru meginkaflar um verslun og þjónustu, um menntun og um menningu. Umfjöllun um verslun og þjónustu er á tveimur stöðum, annars vegar sem atvinnugrein og hins vegar sem þjónustuframboð. Þá er meginkafli um

sameiningar­ og samstarfsmál sem og um stoðkerfi og byggðastefnu. Sameiningarmál og samstarf sveitarfélaga er málaflokkur sem er alltaf í mótun og væri áhugavert að kortleggja nánar. Viðhorfin eru margvísleg og reynt að gera þeim skil. Loks er kafli um tækifæri til eflingar sem gjarnan eru beinar tillögur um verkefni eða aðgerðir frá einstökum sveitarfélögum. " 

 

Undir lok skýrslunnar sem er alls um 250 bls. er samantekt þar sem talsvert er fjallað um samgöngur og er eftir Karl Benediktsson prófessor í landfræði, Líf og umhverfisvísindadeild Háskóla Íslands, svohljóðandi:

 

Staðvæðing þjónustu? Hugleiðing um breyttar landfræðilegar forsendur byggðaþróunar og skipulags

Á tuttugustu öldinni gekk Ísland í gegnum tvær samgöngubyltingar. Þær höfðu báðar ómæld áhrif á

byggðaþróun í landinu, sem og aðgang landsmanna að fjölbreyttri þjónustu nútímasamfélagsins. Þá

sögu hafa margir sagt áður (t.d. Axel Hall ofl., 2002), en ekki er úr vegi að rifja helstu drætti hennar

upp. Hafnargerð og reglulegar strandferðir treystu stoðir sjávarbyggða snemma á öldinni, á sama

tíma og fiskveiðar urðu ráðandi í efnahagslífi landsins. Uppbygging vegakerfis komst á skrið nokkru

síðar og skapaði skilyrði fyrir nýja byggðakjarna, sem byggðust á þjónustu við nærumhverfi sitt.

Byggðamynstur landsins tók á sig það form sem allir þekkja. Uppistaða byggðar í flestum landshlutum

eru margir en smáir þéttbýlisstaðir, ýmist sjávarpláss eða þjóðvegabæir, auk misjafnlega

umfangsmikillar sveitabyggðar umhverfis. Fyrir utan hinn mikla vöxt þéttbýlisins á suðvesturhorninu

hefur einungis Akureyri vaxið að marki og tekið á sig einkenni borgar.

Um þetta byggðamynstur hefur mikið af umræðu og aðgerðum í byggðamálum snúist. Sveitabyggð

hefur dregist saman nema á þeim svæðum sem næst liggja suðvesturhorninu eða Akureyri. Mörg

sjávarþorp hafa átt í erfiðleikum með að halda í íbúa, meðan staða vegabæjanna hefur verið öllu

sterkari. Pólitískar áherslur – beggja vegna á hinu hefðbundna pólitíska litrófi – hafa yfirleitt verið

fremur íhaldssamar (sbr. Hjalti Jóhannesson 2003). Þær hafa snúist um að stuðla að „jafnvægi í byggð

landsins“, tryggja áframhaldandi tilverugrundvöll sem flestra þéttbýlisstaða og koma í veg fyrir

„byggðaröskun“.

Önnur sjónarmið hafa einnig lengi verið í umræðunni, nefnilega að beina eigi orkunni í að styrkja

færri en stærri bæi eða „vaxtarkjarna“, sem geti verið samkeppnisfærir í flestum efnum við

höfuðborgarsvæðið og veitt því „mótvægi“ (Valdimar Kristinsson 1963, Hjalti Jóhannesson 1983). Ekki

kemur á óvart að þessi sjónarmið hafa átt mestu fylgi að fagna einmitt á Akureyri. Aðrir mögulegir

vaxtarkjarnar sem gjarnan eru nefndir eru Ísafjörður og MiðAusturland

(EgilsstaðirReyðarfjörður).

Að baki hugmyndinni er hið vel þekkta hagfræðilega lögmál stærðarhagkvæmninnar.

Þessi tvenns konar sýn á byggðaþróun og byggðastefnu felur í sér ólík viðhorf til staðsetningar

þjónustu og áframhaldandi uppbyggingar samgöngukerfisins. Sé markmiðið að viðhalda tiltölulega

dreifðri búsetu liggur beint við að grunnþjónusta sé veitt sem víðast og samgöngunetið sé byggt

þannig upp að samgöngur milli þéttbýlisstaða og nánasta upplands séu greiðar. Ef stuðla á að vexti

fárra kjarnasvæða, þangað sem mestöll þjónusta komi til með að færast, skiptir meira máli að

samgöngur milli þessara kjarnasvæða séu sem greiðastar. Áherslan verður á styttingu meginleiða

milli stærri staða, en tengingar smærri staða, sem liggja utan þeirra, við meginleiðirnar hljóta minni

athygli.

Hvað sem líður pólitískum sjónarmiðum er það staðreynd að veruleg samþjöppun þjónustu hefur átt

sér stað á undanförnum árum. Matvöruverslun á víða undir högg að sækja í smærri þorpum, enda

mest af henni í höndum fárra stórmarkaðakeðja. Pósthúsum og bankaútibúum hefur verið fækkað

mjög. Netsamskipti hafa vissulega komið að einhverju leyti í stað þessa, en almennt er það staðreynd

að íbúar minni byggðarlaga þurfa að sækja þessa nauðsynlegu þjónustu um lengri veg en áður. Einnig

Samfélag, atvinnulíf og íbúaþróun í byggðarlögum með langvarandi fólksfækkun

238

hefur hagræðing í opinberum rekstri leitt til sömu niðurstöðu. Efnahagshrunið mikla árið 2008, sem

bakaði ríki og sveitarfélögum ómæld fjárhagsvandræði, hefur frekar hert á samþjöppuninni. Skólar

eru sameinaðir, sjúkrahúsum er lokað. Samgönguáætlanir undanfarinna ára hafa stutt við hina

almennu þróun. Mikil áhersla hefur verið á að stytta leiðir milli Reykjavíkur og annarra staða. Í

gildandi samgönguáætlun er þannig stefnt að því að „skapa skilyrði fyrir flesta landsmenn að komast

til og frá höfuðborgarsvæðinu á innan við 3½ klst. ferðatíma“ (Þingsályktun um samgönguáætlun fyrir

árin 2003–2014).

Fremur litlar rannsóknir eru til á samhengi búsetuvals fólks og staðsetningar þjónustu. Þó stóð

undirritaður fyrir lítilli rannsókn fyrir nokkrum árum um þessi efni (Karl Benediktsson & Hjalti Nielsen

2008). Rannsóknin beindist að byggðarlögum þar sem brottflutningur hafði verið umtalsverður

undanfarin ár. Athugað var hvort greina mætti samband milli hlutfallslegrar fólksfækkunar og

þjónustustigs á hverjum stað. Í ljós kom allsterk marktæk fylgni þarna á milli: Því meiri þjónusta sem

veitt var á staðnum, því minni hafði brottflutningur verið. Hins vegar reyndist ferðatími til næsta

stærri staðar, þar sem breitt úrval þjónustu var í boði, skipta minna máli. Draga má þá ályktun að sú

nærþjónusta sem veitt er í hverju byggðarlagi sé afar mikilvæg fyrir hið staðbundna samfélag. Þarna

virðast rekast á hlutir sem erfitt er að samræma: Lögmál stærðarhagkvæmninnar annars vegar, sem

knýr á um stækkun og fækkun rekstrareininga, og hins vegar mat íbúa hinna smærri byggðarlaga á

sínum eigin búsetuskilyrðum og áhersla þeirra á að hafa aðgang að þjónustu sem næst sér.

En velta má fyrir sér hvað framtíðin ber í skauti sér. Blikur eru á lofti, sem gætu leitt til þess að

endurskoða þurfi landfræðilegar forsendur byggðaþróunar og skipulags á róttækan hátt. Hér er átt

við hækkandi verð á jarðefnaeldsneyti. Allir landsmenn hafa orðið þessa varir: Tölurnar á

upplýsingaskjáum bensínstöðvanna hafa hækkað gríðarlega undanfarin ár. Þeim fækkar óðum sem

telja þetta tímabundið ástand. Líklegra virðist að verðhækkanirnar séu birtingarform þverrandi

auðlinda. Þegar við bætist viðleitni til að draga úr olíunotkun í því skyni að bregðast við hlýnun jarðar

sýnast ekki miklar líkur til að verð á olíu lækki á næstunni. Þvert á móti má frekar gera ráð fyrir því að

hefðbundið eldsneyti muni hækka verulega í verði á komandi árum. Önnur orkutækni er vissulega

þegar til staðar, en ekki er séð að hún nái nægri útbreiðslu á næstu árum til að unnt verði að láta sem

ekkert sé og halda akstrinum óhikað áfram.

Hvað þýðir þetta fyrir hlutverk hinna smærri þjónustukjarna? Tilfærsla einkarekinnar jafnt sem

opinberrar þjónustu til stærri byggðarlaga hefur í raun byggt á forsendunni um ódýrt eldsneyti.

Neytendur/notendur hafa þurft að ferðast sífellt lengri leiðir til að nálgast þjónustu. Þeir hafa sætt sig

við þetta – stundum ekki alveg hljóðalaust að vísu – vegna þess að ferðakostnaðurinn hefur verið

tiltölulega lágur. Þetta kemur til með að breytast. Með hækkandi ferðakostnaði eykst krafan um

þjónustu í heimabyggð. Jafnframt gæti dregið úr ægivaldi stærðarhagkvæmninnar, að minnsta kosti

fyrir þær tegundir þjónustu þar sem þröskuldsgildið (lágmarksfjöldi íbúa sem þurfa að nota sér

þjónustuna til að unnt sé að halda henni úti) er tiltölulega lágt. Samkeppnishæfni smærri

rekstrareininga í minni byggðarlögum gæti þar með aukist.

Ákveðnar viðhorfsbreytingar má þegar sjá merki um meðal þeirra sem véla um málefni

byggðaþróunar og skipulags á landsvísu. Í samgöngumálum hefur hin mikla áhersla á styttingu leiða

milli Reykjavíkur og annarra landshluta, sem lýst var hér að ofan, misst slagkraft sinn að nokkru leyti. Í

drögum að nýrri samgönguáætlun, sem lögð voru fyrir Alþingi á síðastliðnu ári (Tillaga til

þingsályktunar um samgönguáætlun fyrir árin 2011–2022), er lögð meiri áhersla á tengingar innan

einstakra svæða. Samgöngum er samkvæmt drögunum ætlað það hlutverk að styðja við

„uppbyggingu og þróun þjónustusvæða í öllum landshlutum“. Jafnframt er gert ráð fyrir styrkingu

almenningssamgangna, sem hingað til hafa verið afar frumstæðar að ekki sé fastar að orði kveðið,

utan stærstu þéttbýlisstaða að minnsta kosti. Allt er þetta meira í anda hugmynda um sjálfbæra

þróun, sem setja æ meir mark sitt á stefnumótun, í þessum málaflokki ekki síst.

Samfélag, atvinnulíf og íbúaþróun í byggðarlögum með langvarandi fólksfækkun

239

Ef til vill felst því ekki bara fortíðarvandi í því byggðamynstri sem einkennt hefur Ísland á

undanförnum áratugum, þar sem minni þéttbýlisstaðir gegna mikilvægu hlutverki sem miðstöðvar

grunnþjónustu við íbúa í héraði. Þvert á móti kunna þorpin og bæirnir að fá aukna þýðingu á ný í

framtíð „staðvæddrar þjónustu“, þar sem engum dettur í hug að flengjast landshorna á milli til að

kaupa brauð og bleyjur."

 

Skýrsluna má nálgast hér á vef Byggðastofnunar, www.byggdastofnun.is

KeflavÝk | Brottfarir
WW760 06:00 Frankfurt
WW442 06:00 Amsterdam
WW404 06:00 Paris CDG
WW720 05:45 Berlin Schoenefeld
WW810 06:10 London Gatwick
WW752 06:10 Dusseldorf
WW462 06:15 Brussels
WW942 06:30 Stockholm Arlanda
WW902 06:30 Copenhagen
KeflavÝk | Komur
WW252 05:00 Montreal
WW104 04:50 New York Newark
WW118 05:00 Baltimore Washington
WW154 05:00 Chicago
FI632 05:45 Boston
FI696 06:00 Vancouver
FI678 06:20 Anchorage
FI670 06:35 Denver
FI644 06:20 Washington Dulles
ReykjavÝk | F.═. | Brottfarir
NY1127:10Akureyri
NY3267:30Egilssta­ir
NY0168:00═safj÷r­ur
NY43910:15Ilulissat
NY23110:45Kulusuk
NY12611:10Akureyri
NY44111:30Ilulissat
ReykjavÝk | F.═. | Komur
NY1139:10Akureyri
NY0179:45═safj÷r­ur
NY32710:00Egilssta­ir
ReykjavÝk | Ernir | Kom./Brottf.
Akureyri | F.═. | Komur / Brottfarir
Egilssta­ir | F.═. | Komur / Brottfarir
═safj÷r­ur | F.═. | Komur / Brottfarir
Vestma.eyjar | Ernir | Kom./Brott.
BÝldudalur | Ernir | Kom./Brott.
H˙savÝk | Ernir | Kom./Brott.
H÷fn | Ernir | Kom./Brott.
┴Štlunarfer­ir til og frß flugv÷llum
Almenningssamg÷ngur
BÝlfarsvefir
┴Štlunarfer­ir til og frß ferjust÷­um
Leigubifrei­ast÷­var
BensÝnver­
Eldsneytisverð
95 okt 
Lægsta verð178.60
Meðalverð195.62
Dísel 
Lægsta verð168.80
Meðalverð185.36
Sjá nánar á GSMBensín.is
 
Vefumsjˇn